والدین ممکن است درباره قوانین، آزادی، تنبیه، تشویق و نحوه برخورد با اشتباهات فرزندشان دیدگاه‌های متفاوتی داشته باشند. یکی ممکن است سخت‌گیرتر باشد و دیگری بیشتر اهل گفت‌وگو و آزادی دادن.
این تفاوت‌ها لزوماً به معنی بد بودن یکی از والدین نیست، اما اگر کودک مرتب با پیام‌ها و قوانین متناقض روبه‌رو شود، ممکن است در رفتار و واکنش‌هایش سردرگم شود. پژوهش‌ها نیز نشان می‌دهند سبک و شیوه فرزندپروری با رفتار، خودتنظیمی و بهزیستی کودکان ارتباط دارد؛ البته این رابطه همیشه یک‌طرفه نیست و ویژگی‌های خود کودک نیز می‌تواند بر رفتار والدین اثر بگذارد. (pubmed.ncbi.nlm.nih.gov)
سبک‌های تربیتی والدین چه تفاوتی دارند؟
سبک‌های تربیتی معمولاً بر اساس میزان محبت، پاسخ‌گویی و میزان کنترل و تعیین قانون دسته‌بندی می‌شوند. چهار الگوی شناخته‌شده شامل مقتدرانه، مستبدانه، سهل‌گیرانه و بی‌تفاوت است. (springer.com)
سبک مقتدرانه یعنی والد هم محبت و ارتباط مناسب دارد و هم قوانین و مرزهای مشخصی تعیین می‌کند. در این سبک، کودک فرصت گفت‌وگو و بیان نظر دارد، اما قرار نیست هر خواسته‌ای بدون محدودیت پذیرفته شود.
سبک مستبدانه بیشتر بر اطاعت، کنترل و قوانین سخت تأکید دارد و معمولاً فضای کمتری برای توضیح و گفت‌وگو باقی می‌گذارد.
سبک سهل‌گیرانه با محبت زیاد اما محدودیت و قانون کمتر شناخته می‌شود. در چنین شرایطی ممکن است کودک آزادی زیادی داشته باشد، اما فرصت کمتری برای یادگیری نظم و خودکنترلی پیدا کند.
در سبک بی‌تفاوت یا غفلت‌گر، نه ارتباط عاطفی و پاسخ‌گویی کافی وجود دارد و نه نظارت و ساختار مناسبی.
وقتی سبک تربیتی پدر و مادر متفاوت باشد چه اتفاقی می‌افتد؟
فرض کنید مادر برای استفاده از تلفن همراه قانون مشخصی تعیین کرده، اما پدر همان قانون را مرتب نادیده می‌گیرد. کودک ممکن است خیلی زود متوجه این تفاوت شود و برای رسیدن به خواسته خود سراغ والد آسان‌گیرتر برود.
این وضعیت می‌تواند چند پیامد داشته باشد:
- کودک درباره قوانین خانه دچار سردرگمی شود.
- احتمال چانه‌زنی و امتحان کردن مرزها بیشتر شود.
- والدین احساس کنند دیگری در تربیت فرزند همکاری نمی‌کند.
- اختلاف والدین در مقابل کودک بیشتر شود.
- کودک یاد بگیرد برای رسیدن به خواسته‌اش از اختلاف والدین استفاده کند.
البته تفاوت در شیوه تربیتی همیشه به یک اندازه مشکل‌ساز نیست. مسئله اصلی زمانی جدی‌تر می‌شود که والدین در قوانین مهم و واکنش به رفتارهای کودک کاملاً متناقض عمل کنند.
تأثیر تفاوت تربیتی بر رفتار و خودکنترلی کودک
کودک برای یادگیری رفتار مناسب به ترکیبی از محبت، توجه، نظارت و مرزهای مشخص نیاز دارد. یک مرور پژوهشی بزرگ که نتایج ۱۴۳۵ مطالعه را بررسی کرده، نشان داده است که گرمی والدین، کنترل رفتاری مناسب و سبک مقتدرانه با مشکلات رفتاری بیرونی کمتر ارتباط دارند، در حالی که کنترل خشن، کنترل روان‌شناختی، سبک مستبدانه و در برخی موارد سبک سهل‌گیرانه با مشکلات رفتاری بیشتری همراه بوده‌اند. (pubmed.ncbi.nlm.nih.gov)
بنابراین هدف فقط «سخت‌گیری» یا «آزادی دادن» نیست؛ کیفیت رابطه و نحوه تعیین مرزها نیز اهمیت دارد.
چگونه اختلاف تربیتی والدین را کمتر کنیم؟
لازم نیست پدر و مادر در مورد همه جزئیات تربیت دقیقاً یک نظر داشته باشند. بهتر است ابتدا درباره چند موضوع اصلی به توافق برسند؛ برای مثال ساعت خواب، استفاده از موبایل، انجام تکالیف، نحوه برخورد با دروغ یا پرخاشگری و قوانین مربوط به فضای مجازی.
جلوی کودک یکدیگر را تخریب نکنید
اگر یکی از والدین با تصمیم دیگری مخالف است، بهتر است بحث اصلی در حضور کودک انجام نشود. جمله‌هایی مثل «پدرت همیشه اشتباه می‌کند» یا «مادرت زیادی سخت می‌گیرد» کودک را وارد اختلاف والدین می‌کند.
بهتر است اختلاف نظر در فضای خصوصی مطرح و درباره آن تصمیم مشترک گرفته شود.
قوانین را کم اما واضح کنید
لازم نیست خانه پر از قانون باشد. چند قانون مهم و قابل اجرا تعیین کنید و هر دو والد تا حد امکان به همان چارچوب پایبند بمانند.
برای مثال، اگر قرار است زمان استفاده از موبایل محدود باشد، بهتر است هر دو والد اصل قانون را رعایت کنند؛ حتی اگر درباره جزئیات آن اختلاف نظر داشته باشند.
به کودک فرصت انتخاب بدهید
هماهنگی والدین به معنی کنترل کامل کودک نیست. در بسیاری از موقعیت‌ها می‌توان انتخاب‌های محدود و مناسب سن کودک در اختیار او گذاشت.
مثلاً به‌جای «الان باید تکالیفت را انجام بدهی»، می‌توان گفت: «می‌خواهی قبل از شام تکالیفت را انجام بدهی یا بعد از شام؟»
این روش هم مرز را حفظ می‌کند و هم به کودک فرصت تمرین تصمیم‌گیری می‌دهد.
آیا سبک تربیتی والدین می‌تواند رفتار کودک را تغییر دهد؟
ارتباط میان فرزندپروری و رفتار کودک پیچیده است. پژوهش‌ها نشان می‌دهند سبک‌های تربیتی با پیامدهای مختلف رفتاری و تحصیلی ارتباط دارند، اما نباید هر رفتار کودک را مستقیماً به سبک تربیتی والدین نسبت داد. ویژگی‌های شخصیتی، سن، محیط، روابط خانوادگی و شرایط اجتماعی نیز نقش دارند. (pubmed.ncbi.nlm.nih.gov)
بنابراین اگر کودک رفتار خاصی نشان می‌دهد، بهتر است به‌جای مقصر دانستن یکی از والدین، مجموعه شرایط او بررسی شود.
سوالات متداول
آیا پدر و مادر باید دقیقاً یک سبک تربیتی داشته باشند؟
خیر. تفاوت در شخصیت و روش برخورد طبیعی است، اما بهتر است درباره قوانین و مرزهای اصلی خانواده هماهنگ باشند.
اگر یکی از والدین سخت‌گیر و دیگری سهل‌گیر باشد چه کنیم؟
بهتر است درباره چند قانون اصلی به توافق برسند و آن قوانین را در حضور کودک زیر سؤال نبرند.
آیا سخت‌گیری باعث تربیت بهتر کودک می‌شود؟
صرفاً سخت‌گیری هدف مناسبی نیست. پژوهش‌ها بیشتر بر ترکیب گرمی رابطه، پاسخ‌گویی، نظارت و مرزهای روشن تأکید دارند. (pubmed.ncbi.nlm.nih.gov)
آیا اختلاف تربیتی والدین همیشه به کودک آسیب می‌زند؟
خیر. اختلاف نظر طبیعی است؛ مشکل بیشتر زمانی ایجاد می‌شود که قوانین مهم دائماً متناقض باشند یا کودک به‌طور مداوم شاهد درگیری والدین درباره تربیت باشد.
جمع‌بندی
تفاوت سبک تربیتی والدین می‌تواند روی رفتار، خودکنترلی و سازگاری کودک اثر بگذارد، اما نباید رفتار فرزند را فقط به یک عامل نسبت داد. هدف از هماهنگی والدین این نیست که هر دو نفر دقیقاً شبیه هم رفتار کنند؛ بلکه بهتر است درباره قوانین اصلی، مرزها و شیوه برخورد با رفتارهای مهم به یک چارچوب مشترک برسند.
محبت، گفت‌وگو، نظارت و مرزهای روشن می‌توانند در کنار هم محیط باثبات‌تری برای کودک ایجاد کنند. اگر اختلاف تربیتی به درگیری مداوم میان والدین یا مشکلات رفتاری جدی در کودک منجر شده است، مشورت با متخصص می‌تواند به پیدا کردن الگوی مناسب‌تر کمک کند.
برای بررسی شرایط خانوادگی و دریافت راهنمایی متناسب با وضعیت فرزند، می‌توانید با مشاوران حرفه‌ای ما در پلتفرم مشاوره جامع و آنلاین الوکمک در ارتباط باشید.
به نظر شما در تربیت فرزند، اختلاف بین پدر و مادر بیشتر از تفاوت شخصیت آن‌ها ناشی می‌شود یا از نداشتن توافق درباره قوانین خانه؟
