ترکیب کار و مطالعه برای بسیاری از افراد یک چالش جدی است. از یک طرف باید وظایف شغلی، جلسات و مسئولیتهای روزمره را انجام داد و از طرف دیگر، مطالعه و یادگیری نیز به زمان و تمرکز نیاز دارد. اگر برنامه مشخصی نداشته باشید، ممکن است بعد از یک روز کاری خستهکننده، مطالعه را به تعویق بیندازید و در نهایت احساس کنید هیچ پیشرفتی ندارید.
با این حال، داشتن شغل به معنی کنار گذاشتن مطالعه نیست. با یک برنامه واقعبینانه میتوان بین کار، مطالعه، استراحت و زندگی شخصی تعادل ایجاد کرد.
چرا مطالعه در کنار کار دشوار است؟
مشکل اصلی معمولاً کمبود مطلق زمان نیست؛ بلکه کمبود انرژی و تمرکز است.
بعد از چند ساعت کار، ذهن ممکن است خسته باشد و مطالعهای که در ساعتهای صبح ساده به نظر میرسید، شب بسیار سخت شود.
از طرف دیگر، افراد شاغل معمولاً با برنامههای غیرقابل پیشبینی، رفتوآمد، مسئولیتهای خانوادگی و کارهای روزمره نیز مواجه هستند.
بنابراین برنامه مطالعه در کنار کار باید با برنامه یک دانشآموز یا فردی که تماموقت درس میخواند متفاوت باشد.
هدف این نیست که هر روز چندین ساعت مطالعه کنید؛ هدف این است که بتوانید به شکل مداوم مطالعه کنید.
۱. هدف مطالعه را مشخص کنید
قبل از تنظیم ساعت مطالعه، مشخص کنید چرا میخواهید در کنار کار درس بخوانید.
ممکن است هدف شما یکی از این موارد باشد:
- آمادگی برای آزمون
- گرفتن مدرک
- یادگیری یک مهارت جدید
- تغییر شغل
- پیشرفت در شغل فعلی
- ادامه تحصیل
- مطالعه آزاد
هدف شما تعیین میکند که چه مقدار زمان و چه نوع برنامهای نیاز دارید.
برای مثال، فردی که برای یک آزمون مهم آماده میشود ممکن است به برنامه فشردهتری نیاز داشته باشد، اما فردی که صرفاً قصد یادگیری یک مهارت جدید را دارد میتواند با روزی ۳۰ تا ۶۰ دقیقه پیش برود.
۲. زمانهای واقعی خود را پیدا کنید
قبل از اینکه برنامه بنویسید، یک هفته برنامه روزانه خود را بررسی کنید.
زمانهای مربوط به موارد زیر را یادداشت کنید:
- ساعات کاری
- رفتوآمد
- خواب
- وعدههای غذایی
- کارهای خانه
- استراحت
- فعالیتهای شخصی
سپس ببینید چه زمانهایی واقعاً قابل استفاده هستند.
ممکن است متوجه شوید صبح قبل از رفتن به محل کار ۴۵ دقیقه زمان آزاد دارید یا در مسیر رفتوآمد میتوانید فایل صوتی آموزشی گوش دهید.
برنامهای که بر اساس زمان واقعی ساخته شود، احتمال اجرا شدن بیشتری دارد.
۳. ساعت مطالعه را بیش از حد تعیین نکنید
یکی از اشتباهات رایج این است که فرد شاغل برای خود برنامهای شبیه برنامه یک دانشآموز تماموقت مینویسد.
مثلاً تصمیم میگیرد هر شب سه ساعت مطالعه کند. چند روز اول با انگیزه زیاد برنامه را اجرا میکند، اما بعد از خستگی و فشار کاری، مطالعه را کنار میگذارد.
بهتر است از مقدار قابل اجرا شروع کنید.
مثلاً:
۳۰ تا ۶۰ دقیقه مطالعه در روز
میتواند از سه ساعت مطالعهای که هیچوقت انجام نمیشود، مفیدتر باشد.
۴. بهترین ساعت تمرکز خود را پیدا کنید
همه افراد در یک ساعت مشخص بهترین عملکرد ذهنی را ندارند.
برخی افراد صبحها تمرکز بیشتری دارند و بعضی دیگر بعد از استراحت کوتاه در عصر یا شب بهتر مطالعه میکنند.
اگر بعد از کار انرژی زیادی ندارید، شاید مطالعه سنگین در شب انتخاب مناسبی نباشد.
در چنین شرایطی میتوانید:
- مطالعه اصلی را به صبح منتقل کنید.
- شب فقط مرور انجام دهید.
- در تعطیلات زمان بیشتری برای مطالعه اختصاص دهید.
برنامه باید با سطح انرژی شما هماهنگ باشد، نه فقط با ساعت خالی تقویم.
۵. مطالعه را به بخشهای کوچک تقسیم کنید
لازم نیست همیشه یک جلسه طولانی مطالعه داشته باشید.
میتوانید زمان خود را به چند بخش تقسیم کنید.
برای مثال:
- ۳۰ دقیقه مطالعه صبح
- ۲۰ دقیقه مرور در زمان استراحت
- ۳۰ دقیقه مطالعه عصر
این روش مخصوصاً برای افرادی که برنامه کاری متغیری دارند مناسب است.
اگر یک روز نتوانستید جلسه کامل مطالعه را انجام دهید، حتی یک جلسه کوتاه نیز میتواند به حفظ عادت کمک کند.
۶. برای هر جلسه هدف مشخص داشته باشید
نشستن پشت میز و گفتن «امروز میخواهم درس بخوانم» برنامه دقیقی نیست.
قبل از شروع هر جلسه مشخص کنید قرار است چه کاری انجام دهید.
مثلاً:
«امروز فصل دوم را مطالعه میکنم و ۲۰ تست حل میکنم.»
یا:
«امروز یک ویدئوی آموزشی میبینم و نکات مهم آن را یادداشت میکنم.»
هدف مشخص باعث میشود زمان مطالعه هدفمندتر شود و احتمال حواسپرتی کاهش پیدا کند.
۷. کار و مطالعه را از هم جدا کنید
اگر در طول روز چندین ساعت کار میکنید، بهتر است بعد از پایان کار یک فاصله کوتاه برای استراحت داشته باشید.
بلافاصله از یک فعالیت ذهنی به فعالیت ذهنی دیگری رفتن ممکن است باعث خستگی شود.
مثلاً بعد از رسیدن به خانه:
کار → استراحت کوتاه → غذا → مطالعه
میتواند بهتر از این باشد:
کار → ورود به خانه → بلافاصله مطالعه
یک فاصله کوتاه ذهنی کمک میکند از فضای کاری خارج شوید.
۸. از زمانهای مرده استفاده کنید
برخی زمانها برای مطالعه عمیق مناسب نیستند، اما میتوان از آنها برای یادگیری سبک استفاده کرد.
مثلاً در مسیر رفتوآمد میتوانید:
- پادکست آموزشی گوش دهید.
- فایل صوتی درس را مرور کنید.
- فلشکارت بخوانید.
- مطالب قبلی را مرور کنید.
- ویدئوی کوتاه آموزشی ببینید.
البته اگر هنگام رانندگی هستید، نباید از گوشی یا محتوای تصویری استفاده کنید. در چنین شرایطی فقط روشهای صوتی و ایمن مناسب هستند.
۹. یک روز را برای جبران همه عقبافتادگیها نگذارید
اگر یک روز نتوانستید مطالعه کنید، لازم نیست روز بعد چند برابر مطالعه کنید.
این کار ممکن است برنامه را سنگین و خستهکننده کند.
به جای آن، برنامه را ادامه دهید.
مثلاً اگر روز سهشنبه نتوانستید مطالعه کنید، از چهارشنبه دوباره به برنامه معمول خود برگردید.
پیوستگی مهمتر از کامل بودن برنامه است.
۱۰. برنامه هفتگی داشته باشید
برای افراد شاغل، برنامه هفتگی معمولاً از برنامه کاملاً ساعتی بهتر است.
برای مثال:
| روز | زمان مطالعه | فعالیت |
| شنبه | ۴۵ دقیقه | مطالعه درس جدید |
| یکشنبه | ۳۰ دقیقه | تمرین |
| دوشنبه | ۴۵ دقیقه | مطالعه درس جدید |
| سهشنبه | ۳۰ دقیقه | مرور |
| چهارشنبه | ۴۵ دقیقه | تمرین |
| پنجشنبه | ۶۰ دقیقه | مطالعه عمیق |
| جمعه | ۹۰ دقیقه | مرور هفتگی |
این برنامه انعطاف بیشتری دارد و اگر یکی از روزها به دلیل کار تغییر کند، کل برنامه از بین نمیرود.
۱۱. روزهای کاری و تعطیل را متفاوت برنامهریزی کنید
لازم نیست در تمام روزهای هفته به یک اندازه مطالعه کنید.
در روزهای کاری که خستهتر هستید، میتوانید مطالعه سبکتر داشته باشید.
مثلاً:
روزهای کاری: ۳۰ تا ۴۵ دقیقه
روز تعطیل: ۱ تا ۲ ساعت
به این ترتیب میتوانید از زمانهای پرانرژیتر برای فعالیتهای دشوارتر استفاده کنید.
۱۲. از روش مطالعه مناسب استفاده کنید
وقتی زمان کمی دارید، کیفیت مطالعه اهمیت بیشتری پیدا میکند.
صرفاً خواندن چندین صفحه لزوماً به معنی یادگیری نیست.
میتوانید از روشهایی مانند:
- خلاصهنویسی
- تستزنی
- یادآوری فعال
- فلشکارت
- توضیح دادن مطلب با زبان خودتان
- مرور فاصلهدار
استفاده کنید.
روش مناسب به موضوعی که مطالعه میکنید نیز بستگی دارد.
۱۳. حواسپرتیهای دیجیتال را کاهش دهید
اگر فقط ۴۵ دقیقه برای مطالعه وقت دارید، بخش زیادی از آن نباید صرف شبکههای اجتماعی شود.
هنگام مطالعه:
- اعلانهای غیرضروری را خاموش کنید.
- گوشی را دور از دسترس قرار دهید.
- تبهای غیرمرتبط مرورگر را ببندید.
- محیط مطالعه را تا حد امکان آرام کنید.
یک جلسه مطالعه کوتاه اما متمرکز میتواند از چند ساعت مطالعه همراه با حواسپرتی مؤثرتر باشد.
۱۴. خواب را فدای مطالعه نکنید
کم کردن مداوم خواب برای ایجاد زمان مطالعه معمولاً راهکار مناسبی نیست.
خواب کافی روی تمرکز، حافظه و عملکرد ذهنی تأثیر دارد. اگر هر شب چند ساعت کمتر بخوابید، ممکن است زمان بیشتری برای مطالعه داشته باشید اما کیفیت یادگیری کاهش پیدا کند.
بنابراین بهتر است ابتدا زمانهای غیرضروری را حذف کنید و سپس برای مطالعه وقت ایجاد کنید.
۱۵. برنامه را هر هفته اصلاح کنید
هیچ برنامهای از ابتدا کاملاً مناسب نیست.
در پایان هر هفته بررسی کنید:
- چند ساعت مطالعه کردم؟
- کدام زمانها بهتر بود؟
- کجا بیشتر حواسپرت شدم؟
- آیا برنامه بیش از حد سنگین بود؟
- کدام بخشها عقب افتاد؟
- آیا باید زمان مطالعه را تغییر دهم؟
اگر برنامهای مرتب اجرا نمیشود، همیشه مشکل از اراده نیست؛ ممکن است خود برنامه غیرواقعبینانه باشد.
یک نمونه برنامه برای فرد شاغل
فرض کنید فردی از ساعت ۸ صبح تا ۵ عصر کار میکند و حدود یک ساعت نیز رفتوآمد دارد.
یک برنامه واقعبینانه میتواند اینگونه باشد:
شنبه: ۳۰ دقیقه صبح + ۳۰ دقیقه شب
یکشنبه: ۴۵ دقیقه شب
دوشنبه: ۳۰ دقیقه صبح
سهشنبه: ۴۵ دقیقه شب
چهارشنبه: ۳۰ دقیقه صبح + ۳۰ دقیقه شب
پنجشنبه: ۶۰ تا ۹۰ دقیقه مطالعه عمیق
جمعه: ۹۰ دقیقه مرور و تمرین
این برنامه حدود چند ساعت مطالعه هفتگی ایجاد میکند، بدون اینکه تمام زمان آزاد فرد را از بین ببرد.
اگر بعد از کار اصلاً انرژی مطالعه نداریم چه کنیم؟
اگر دائماً بعد از کار خسته هستید، ابتدا دلیل آن را بررسی کنید.
ممکن است مشکل از کمبود خواب، رفتوآمد طولانی، فشار کاری یا برنامهریزی نامناسب باشد.
در این شرایط میتوانید مطالعه اصلی را به صبح منتقل کنید و شبها فقط کارهای سبک مانند مرور یا گوش دادن به محتوای آموزشی انجام دهید.
همچنین بهتر است هدف مطالعه را کوچکتر کنید. گاهی شروع کردن با ۲۰ دقیقه بسیار سادهتر از تصمیم برای مطالعه دو ساعت است.
اشتباهات رایج در برنامهریزی مطالعه در کنار کار
برخی اشتباهات باعث میشوند برنامه خیلی زود کنار گذاشته شود:
- تعیین ساعت مطالعه غیرواقعی
- نادیده گرفتن خستگی بعد از کار
- حذف خواب برای مطالعه
- نداشتن هدف مشخص برای هر جلسه
- برنامهریزی بیش از حد جزئی
- جبران افراطی روزهای از دسترفته
- نداشتن زمان استراحت
- مطالعه همراه با گوشی و شبکههای اجتماعی
- مقایسه برنامه خود با افراد تماموقت
سؤالات متداول
روزی چند ساعت در کنار کار مطالعه کنیم؟
عدد مشخصی برای همه وجود ندارد. حتی ۳۰ تا ۶۰ دقیقه مطالعه منظم میتواند شروع مناسبی باشد.
صبح بهتر است مطالعه کنیم یا شب؟
به سطح انرژی و شرایط فرد بستگی دارد. اگر بعد از کار خسته هستید، مطالعه صبح احتمالاً انتخاب بهتری است.
اگر یک روز نتوانستیم درس بخوانیم چه کنیم؟
برنامه را از روز بعد ادامه دهید و از جبران افراطی خودداری کنید.
آیا مطالعه در زمان رفتوآمد مفید است؟
برای مطالعه سبک مانند گوش دادن به فایل صوتی یا مرور مطالب میتواند مفید باشد؛ اما فعالیتهای نیازمند تمرکز کامل بهتر است در زمان و محیط مناسب انجام شوند.
جمعبندی
برنامهریزی برای مطالعه در کنار کار بیشتر از اینکه به تعداد ساعتهای خالی وابسته باشد، به مدیریت انرژی، اولویتبندی و استمرار نیاز دارد.
ابتدا هدف خود را مشخص کنید، زمانهای واقعی قابل استفاده را پیدا کنید و برنامهای متناسب با شرایط کاری خود بسازید. لازم نیست هر روز ساعتهای طولانی درس بخوانید. مطالعه منظم و هدفمند حتی در بازههای کوتاه میتواند در طول چند ماه نتیجه قابل توجهی ایجاد کند.
همچنین خواب و استراحت را حذف نکنید و اگر برنامهای مرتب اجرا نمیشود، به جای سرزنش خودتان، آن را اصلاح کنید.
اگر برای برنامهریزی تحصیلی، مدیریت زمان یا ایجاد تعادل بین کار و مطالعه نیاز به راهنمایی دارید، میتوانید از مشاوران سامانه مشاوره جامع و آنلاین الو کمک کمک بگیرید.
برای مطالعه بیشتر، میتوانید مقالات زیر را نیز بررسی کنید:
چگونه از کپیکاری در پروژههای دانشگاهی جلوگیری کنیم؟
چگونه منابع معتبر برای تحقیق دانشگاهی پیدا کنیم؟
چگونه یک پروژه دانشگاهی را از انتخاب موضوع تا ارائه مدیریت کنیم؟
چگونه برای ورود به بازار کار مهارتهای دانشگاهی خود را تقویت کنیم؟
