وقتی دو نفر قراردادی را امضا می‌کنند، ممکن است بعد از مدتی یکی از طرفین یا هر دو طرف دیگر تمایلی به ادامه قرارداد نداشته باشند. در این شرایط، دو اصطلاح مهم حقوقی مطرح می‌شود: فسخ قرارداد و اقاله قرارداد.
این دو مفهوم هر دو می‌توانند به پایان یافتن قرارداد منجر شوند، اما از نظر نحوه انجام، رضایت طرفین و مبنای حقوقی با یکدیگر تفاوت دارند.
فسخ قرارداد چیست؟
فسخ به معنای برهم زدن قرارداد از طریق حق فسخ است. این حق ممکن است به دلیل وجود یک شرط در قرارداد، قانون یا شرایط خاصی که برای یکی از طرفین ایجاد شده باشد.
برای مثال، فرض کنید در قرارداد خرید خانه شرط شده باشد که اگر خریدار مبلغ مشخصی را تا تاریخ تعیین‌شده پرداخت نکند، فروشنده حق فسخ قرارداد را داشته باشد. در صورت تحقق این شرایط، فروشنده می‌تواند از حق فسخ خود استفاده کند.
نکته مهم این است که برای فسخ، لزوماً رضایت هر دو طرف قرارداد لازم نیست؛ اگر شخصی طبق قرارداد یا قانون حق فسخ داشته باشد، می‌تواند آن را اعمال کند.
اقاله قرارداد چیست؟
اقاله زمانی اتفاق می‌افتد که دو طرف قرارداد با توافق یکدیگر تصمیم می‌گیرند قرارداد را برهم بزنند.
مثلاً شخصی خودرویی را خریداری کرده است، اما مدتی بعد خریدار و فروشنده هر دو به این نتیجه می‌رسند که ادامه معامله برایشان مناسب نیست. اگر هر دو طرف درباره برهم زدن معامله توافق کنند، می‌توانند قرارداد را اقاله کنند.
بنابراین، اقاله برخلاف فسخ، بر پایه توافق و رضایت دو طرف قرارداد شکل می‌گیرد.
مهم‌ترین تفاوت فسخ و اقاله چیست؟
تفاوت اصلی این دو روش را می‌توان در مبنای پایان قرارداد دانست:
| مورد | فسخ قرارداد | اقاله قرارداد |
| مبنا | حق قانونی یا قراردادی | توافق دو طرف |
| رضایت هر دو طرف | الزامی نیست | لازم است |
| چه کسی اقدام می‌کند؟ | دارنده حق فسخ | هر دو طرف |
| علت | وجود اختیار فسخ یا شرایط قانونی | توافق برای پایان دادن به قرارداد |
| ماهیت | اعمال یک حق | توافق جدید برای برهم زدن قرارداد |
در نتیجه، اگر یکی از طرفین بدون رضایت طرف دیگر و بر اساس حق قانونی یا قراردادی قرارداد را برهم بزند، موضوع می‌تواند فسخ باشد؛ اما اگر هر دو طرف برای پایان قرارداد به توافق برسند، با اقاله روبه‌رو هستیم.
آیا برای اقاله باید دلیل خاصی وجود داشته باشد؟
در حالت کلی، اقاله بر پایه توافق طرفین شکل می‌گیرد و لزوماً به این معنا نیست که یکی از طرفین مرتکب تخلف شده است.
برای نمونه، ممکن است دو طرف هنگام امضای قرارداد تصور کنند شرایط معامله مناسب است، اما بعداً شرایط مالی، کاری یا شخصی آنها تغییر کند. اگر هر دو نفر با پایان قرارداد موافق باشند، می‌توانند درباره اقاله توافق کنند.
البته در معاملات مهم، بهتر است توافق مربوط به اقاله به‌صورت روشن و قابل اثبات تنظیم شود و تکلیف مبالغ پرداخت‌شده، مال مورد معامله و تعهدات باقی‌مانده نیز مشخص شود.
در فسخ قرارداد چه نکته‌ای اهمیت دارد؟
در فسخ، باید مشخص باشد شخصی که قرارداد را برهم می‌زند، واقعاً حق فسخ داشته است یا خیر.
گاهی در قرارداد برای یکی از طرفین اختیار فسخ پیش‌بینی شده است. در موارد دیگر، قانون تحت شرایط خاصی چنین حقی را ایجاد می‌کند.
به همین دلیل، صرف نارضایتی از قرارداد به‌تنهایی به معنی داشتن حق فسخ نیست. اگر شخصی بدون داشتن مبنای قانونی یا قراردادی، قرارداد را یک‌طرفه برهم بزند، ممکن است با اختلاف حقوقی روبه‌رو شود.
اقاله بهتر است یا فسخ؟
نمی‌توان یک پاسخ یکسان برای همه قراردادها ارائه کرد. انتخاب مسیر مناسب به متن قرارداد، علت پایان رابطه قراردادی، حقوق ایجادشده برای طرفین و وضعیت اجرای تعهدات بستگی دارد.
اگر هر دو طرف درباره پایان قرارداد توافق داشته باشند، تنظیم اقاله می‌تواند راهی برای مشخص کردن تکلیف قرارداد و تعهدات مربوط به آن باشد. اما اگر تنها یکی از طرفین قصد پایان قرارداد را داشته باشد، ابتدا باید بررسی شود که آیا حق فسخ برای او وجود دارد یا خیر.
در قراردادهای مربوط به ملک، خودرو، سرمایه‌گذاری یا مبالغ قابل توجه، بررسی متن قرارداد پیش از هر اقدامی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
هنگام اقاله چه مواردی را مشخص کنیم؟
بهتر است در متن اقاله، موضوعات مهم به‌صورت شفاف نوشته شود؛ از جمله:
- مشخصات کامل قرارداد اولیه
- تاریخ و موضوع قرارداد
- توافق طرفین درباره برهم زدن قرارداد
- وضعیت مبلغ پرداخت‌شده
- نحوه بازگرداندن مال یا وجه، در صورت وجود
- تکلیف تعهدات انجام‌شده و انجام‌نشده
- تسویه حساب میان طرفین
- امضا و مشخصات طرفین
این موارد می‌تواند از ایجاد اختلاف درباره اینکه پس از اقاله چه تعهداتی باقی مانده است جلوگیری کند.
سوالات متداول
آیا فسخ بدون رضایت طرف مقابل امکان‌پذیر است؟
اگر شخص طبق قانون یا قرارداد حق فسخ داشته باشد، اعمال فسخ لزوماً به رضایت طرف مقابل وابسته نیست.
آیا اقاله بدون رضایت یکی از طرفین امکان دارد؟
خیر. اقاله بر اساس توافق طرفین شکل می‌گیرد و یک توافق دوطرفه است.
آیا فسخ و اقاله هر دو قرارداد را پایان می‌دهند؟
هر دو می‌توانند به پایان رابطه قراردادی منجر شوند، اما مبنای حقوقی و نحوه انجام آنها متفاوت است.
اگر درباره فسخ یا اقاله اختلاف داشته باشیم چه کنیم؟
ابتدا باید متن قرارداد و شرایط قانونی بررسی شود. در معاملات مهم، دریافت نظر مشاور حقوقی پیش از اقدام می‌تواند از ایجاد اختلاف بیشتر جلوگیری کند.
جمع‌بندی
فسخ قرارداد یعنی یکی از طرفین با تکیه بر حق قانونی یا قراردادی خود، قرارداد را برهم بزند؛ اما اقاله زمانی است که دو طرف با رضایت یکدیگر تصمیم می‌گیرند قرارداد را پایان دهند.
این تفاوت در ظاهر ساده است، اما در عمل می‌تواند روی نحوه پایان قرارداد، بازگرداندن مبالغ یا اموال و حقوق هر یک از طرفین تأثیر داشته باشد. بنابراین اگر قرارداد مهمی در میان است، بهتر است قبل از امضای فسخ‌نامه یا اقاله، شرایط آن دقیق بررسی شود.
اگر درباره فسخ یا اقاله قرارداد خود سؤال دارید، می‌توانید با مشاوران حرفه‌ای ما در پلتفرم مشاوره جامع و آنلاین الوکمک در ارتباط باشید.
به نظر شما در یک قرارداد، چه زمانی توافق برای اقاله می‌تواند از ایجاد اختلاف بیشتر جلوگیری کند؟
